Bir helezon konveyör seçilirken en çok tartışılan konu milli mi milsiz mi olacağıdır; oysa aynı derecede belirleyici ikinci bir karar daha vardır: malzemenin içinde taşındığı gövdenin geometrisi. Bu gövde açık bir oluk mu, yoksa kapalı bir boru mu olmalı? İşte bu noktada tekne tipi helezon ile boru tipi helezon karşımıza çıkar ve seçim çoğu zaman toz sızdırmazlığı, eğim açısı ve temizlik erişimi arasındaki dengeyle belirlenir.

Bu yazıda iki gövde tipi arasındaki farkı, hangi koşulda hangisinin doğru olduğunu ve bu kararın milli/milsiz seçimiyle nasıl birlikte okunması gerektiğini ele alıyoruz. Amaç bir model listesi vermek değil; hangi hatta hangi gövdenin işe yaradığını ve sahada en sık nerede yanlış seçim yapıldığını göstermek.

Kısa cevap: bu bir gövde geometrisi kararı

Tekne tipi ile boru tipi arasındaki fark, spiralin milli mi milsiz mi olduğuyla değil, spiralin döndüğü gövdenin şekliyle ilgilidir. İki karar ayrı eksenlerdir; ikisi de aynı hat için ayrı ayrı verilir.

Tekne (U oluk) tipi, kesiti U harfine benzeyen, üstü kapaklı açık bir oluktur. Spiral bu oluğun tabanı boyunca döner, malzeme oluğun içinde ilerler ve üstteki kapak sökülebilir. Boru (tübüler) tipi ise tam anlamıyla kapalı bir çelik borudur; spiral borunun içinde döner ve malzeme baştan sona kapalı bir hacimde taşınır. Aradaki temel ayrım tek cümleyle özetlenir: tekne tipi erişim için, boru tipi kapalılık için tasarlanmıştır.

Tekne (U oluk) tipi helezon ne zaman?

Tekne tipi, dökme malzeme taşımada en yaygın ve en esnek gövde biçimidir. Üstteki sökülebilir kapak sayesinde hattın her noktasına erişilebilir; bu da onun asıl üstünlüğüdür. Öne çıktığı durumlar:

• Sık kontrol ve temizlik gereken hatlar. Kapak açılıp oluk gözle görülebilir, tıkanma elle giderilebilir, oluk astarı yerinde değiştirilebilir. Yapışkan ve lifli malzemede bu erişim büyük avantajdır.
• Yatay ve düşük eğimli taşıma. Tekne tipi genellikle yatayda ve sınırlı eğimde (kabaca 15–20° bandına kadar) verimli çalışır; daha dik açılarda malzeme geri kayabilir.
• Birden fazla giriş veya çıkış noktası. Uzun bir oluğun farklı noktalarına ağız açmak kolaydır; dağıtım ve toplama hatlarında tercih edilir.
• Yüksek hacimli, düşük tozlu malzeme. Un değirmeninde kepek taşıma, arıtmada ızgara atığı ve susuzlaştırılmış çamur nakli tipik örneklerdir.

Sınırı ise açıklığında saklıdır: kapak contalı yapılsa bile boru tipi kadar tam sızdırmaz değildir. Çok ince, uçucu tozlarda ve koku yayan malzemede tekne tipi tek başına yeterli olmayabilir.

Boru (tübüler) tipi helezon ne zaman?

Boru tipi, malzemeyi baştan sona kapalı bir çelik tüpün içinde taşır. Bu kapalılık ona tekne tipinin veremediği iki şeyi kazandırır: tam toz sızdırmazlığı ve dik açıda taşıma yeteneği. Öne çıktığı durumlar:

• İnce, uçucu ve tozuyan malzeme. Çimento, kireç, uçucu kül, un tozu gibi malzemeler kapalı borunun içinde ortama toz vermeden taşınır; çalışma ortamı ve komşu ekipman korunur.
• Dik ve yüksek eğimli taşıma. Boru tipi, tekne tipinin çıkamadığı açılarda çalışabilir. Esnek helezon (flexible screw) denen boru tipi bir varyant, malzemeyi düşeye yakın açılarda bile taşıyabilir.
• Koku, nem ve dış etkiden yalıtım. Malzemeyi dış ortamdan, dış ortamı da malzemeden yalıtmak gerektiğinde — higroskopik tozlar, kokan organik atık — kapalı gövde belirleyicidir.
• Sınırlı yerleşim alanı. Tübüler gövde daha kompakttır ve dik yerleştirilebildiği için küçük ayak izi ister.

Bedeli erişimdir: boru tipinde hattın içine bakmak ve tıkanmayı gidermek zordur. Kapaklar yalnızca belirli noktalarda bulunur; bu yüzden yapışkan ve lifli, sık tıkanan malzeme boru tipinde daha büyük risk taşır.

İki gövde tipi yan yana

Farkı en net gösteren şey, ikisini aynı ölçütlerle karşılaştırmaktır:

Tablodan görüleceği gibi iki gövde birbirinin rakibi değil, farklı önceliklerin cevabıdır. Öncelik erişim ve temizlikse tekne, öncelik sızdırmazlık ve dik taşımaysa boru öne çıkar.

Hangi durumda hangisi: karar kriterleri

Gövde tipini tek bir soru değil, birkaç kriterin birlikte okunması belirler. Sahada işleyen başlangıç noktaları:

Kriterler çatıştığında — örneğin malzeme hem tozuyor hem sık tıkanıyorsa — karar, hangi sorunun tesisi daha çok yorduğuna göre verilir. Tozlu ama yapışkan bir malzemede çoğu zaman contalı kapaklı tekne tipi, tıkanma erişimini feda etmeden makul bir sızdırmazlık sağlar.

Gövde tipi ile mil kararı birlikte okunur

Gövde tipi (tekne / boru) ve mil tipi (milli / milsiz) iki ayrı karardır, ama birbirinden bağımsız verilmez. Malzemenin karakteri çoğu zaman ikisini birden belirler. Milli ve milsiz arasındaki farkı ayrıntılı ele aldığımız milsiz helezon ne zaman gerekir yazısı bu kararın ikinci yarısını tamamlar; burada ikisinin nasıl örtüştüğüne bakalım:

• Tekne + milsiz. Lifli ve yapışkan malzemenin klasik çözümü. Susuzlaştırılmış çamur, ızgara atığı ve kek kıvamındaki malzeme, hem sarılacak mil olmadığından hem de oluk açılıp temizlenebildiğinden bu ikilide rahat taşınır.
• Boru + milli. Serbest akan kuru tozun tipik çözümü. Un, çimento ve kireç gibi malzemeler kapalı boruda tozumadan, merkezi milli spiralle verimli taşınır.
• Tekne + milli. Serbest akan ama kaba veya aşındırıcı granülde, erişimin de istendiği hatlarda kullanılır.

Spiralin kendisi bir sarf parçasıdır ve gövde tipinden bağımsız olarak zamanla aşınır; ne zaman değişmesi gerektiğini helezon spirali ne zaman değişir yazısında ayrıca ele aldık. Helezon konveyör sayfamızda tekne ve boru tipi gövdeler, milli ve milsiz spirallerle birlikte değerlendirilir.

Sektöre göre uygulama ve sahada sık hata

Aynı ekipman farklı sektörlerde farklı gövde ister; belirleyici olan her zaman malzemenin karakteridir.

• Un fabrikalarında ve tahıl işleme hatlarında hem tekne hem boru tipi bir arada bulunur: kepek ve tahıl gibi kaba malzeme tekne tipinde taşınırken, un tozu gibi uçucu malzeme silo aktarımlarında boru tipinde tozumadan nakledilir.
• Belediye ve OSB arıtma tesislerinde ızgara atığı ve susuzlaştırılmış çamur lifli ve yapışkandır; burada tekne tipi + milsiz spiral standart çözümdür, çünkü hat düzenli açılıp temizlenmelidir.
• Konya gibi değirmen yoğun bölgelerde silo altı besleme ve dik aktarım hatlarında boru tipi ve elevatörle birlikte kurgu öne çıkar; kapalı gövde hem tozu hem ürün kaybını azaltır.

Fiyatı neye bağlı, seçim için gereken bilgi

Bir helezon konveyörün fiyatını gövde tipi tek başına belirlemez; maliyet birkaç değişkenin birleşimidir:

• Gövde tipi ve kesiti — tekne mi boru mu, oluk genişliği veya boru çapı
• Spiral dış çapı ve şerit kesiti — kapasiteyi ve taşınan hacmi belirler
• Taşıma boyu ve eğim açısı — dik ve uzun hatta tahrik torku artar
• Gövde ve spiral malzeme sınıfı — karbon çelik mi, 304L / 316L paslanmaz mı, aşınmaya dayanıklı özel çelik mi
• Sızdırmazlık ve kapak donanımı — contalı kapak, toz keçeleri, giriş/çıkış ağız sayısı
• Tahrik grubu — motor gücü, redüktör ve devir

Uzaktan doğru gövde tipini ve ölçüsünü belirleyebilmemiz için ihtiyacımız olanlar:

• Taşınacak malzeme ve karakteri (lifli, yapışkan, kek, ince toz, serbest akan granül)
• Toz ve koku hassasiyeti (kapalı taşıma şart mı)
• Taşıma açısı — yatay, eğimli veya dik
• İstenen kapasite (ton/saat veya m³/saat), taşıma boyu ve giriş/çıkış kotları
• Mevcut bir helezon varsa neden değiştirileceği (tozuma, tıkanma, aşınma)

Malzeme karakterini, taşıma açısını ve kapasiteyi iletin — tekne mi boru mu, milli mi milsiz mi olması gerektiğini birlikte belirleyip ölçüye özel imalatla aynı gün fiyat verelim.